Tíu atriði um Bókmenntaborgina Reykjavík

Menningarhöfuðborg

Reykjavík er höfuðborg og í raun eina borg landsins og sem slík gegnir hún lykilhlutverki í öllu menningarlífi. Helstu menningarstofnanir landsins eru í Reykjavík og listalífið stendur með blóma, enda er borgin þekkt sem skapandi borg með virku grasrótarstarfi. Flestir rithöfundar þjóðarinnar búa og starfa á höfuðborgarsvæðinu og borgin er einnig sögusvið í stórum hluta nútímabókmennta, en sú þróun hefur farið vaxandi með örri stækkun borgarinnar síðustu 100 árin eða svo.

Bókmenntaarfleifð

Miðaldabókmenntir Íslendinga eru varðveittar í Reykjavík, meðal annars handrit Íslendingasagna og Eddukvæða, sem hafa gert Íslendinga að einni af þekktustu bókmenntaþjóðum heims. Þessi bókmenntaarfleifð myndar kjarnann í sjálfsmynd þjóðarinnar og frásagnarlist er sterkasti þráðurinn í menningarsögu hennar.

Mynd úr handriti, Valhöll og geitun

Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum er miðstöð miðaldabókmenntanna. Stofnunin varðveitir handrit, stundar á þeim rannsóknir og gerir þau aðgengileg almenningi, auk þess sem hún býður upp á rannsóknaraðstöðu og kennslu fyrir innlenda og erlenda náms- og fræðimenn. Handritasafn Árna Magnússonar, sem Árnastofnun í Reykjavík og Árnasafn í Kaupmannahöfn varðveita, var sett á varðveisluskrá UNESCO yfir andleg minni heimsins árið 2009 (Memory of the World Register). Á Landsnámssýningu, Borgarsögusafns í Aðalstræti er hægt að skoða fimm miðalda handrit sem tengjast landnáminu í Reykjavík og sögu Reykjavíkur.

Valhöll og geitin Heiðrún. Úr handriti Melsteðs Eddu

Íslensk tunga

Ísland er með smærri málsvæðum í heiminum, á landinu búa einungis um 330.000 og fáir tala málið utan þess. Tungumálið er eitt af sérkennum þjóðarinnar, íslenska hefur breyst mun minna en önnur norræn mál frá því að landið byggðist og geta nútíma Íslendingar lesið miðaldabókmenntirnar án teljandi vandræða. Hvergi í Evrópu er saga bókmenntanna eins óslitin hvað þetta varðar. Bókmenntir gegna lykilhlutverki við varðveislu og þróun málsins, bæði frumsamin verk og þýðingar. Tungumálið er ekki síst endurnýjað í skáldskap og þýðingar hafa einnig skipt sköpum við að halda þessu þúsund ára gamla bókmenntamáli lifandi.

Alþjóðleg miðstöð tungumála

Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur vinnur að því að koma á fót Alþjóðlegri miðstöð tungumála (World Language Centre). Markmiðið er að koma á fót glæsilegri alþjóðlegri miðstöð um tungumál og menningu með fullkominni aðstöðu til kennslu og rannsókna og til að miðla þekkingu um tungumál og menningu. Með því að setja á laggirnar slíka tungumálamiðstöð á Íslandi vill Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur stuðla að aukinni tungumálakunnáttu og menningarlæsi á Íslandi og vekja athygli á heimsvísu á gildi slíkrar menntunar. Jafnframt vill stofnunin auka þekkingu á tungumálum og vekja unga sem aldna til vitundar um veigamikið hlutverk þeirra fyrir menningu einstakra málsvæða, sem og fyrir heimsmenninguna. Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur er mikilvægur samstarfsaðili Bókmenntaborgarinnar Reykjavíkur.

Verðlaunahöfundar

Margir íslenskir höfundar hafa hlotið alþjóðlegar viðurkenningar fyrir verk sín. Halldór Laxness hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1955 fyrir „litríkan sagnaskáldskap sem hefur endurnýjað stórbrotna íslenska frásagnarlist”. Meðal höfunda sem hafa tekið við Bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs má nefna Thor Vilhjálmsson, Einar Má Guðmundsson, Fríðu Á. Sigurðardóttur, Sjón og Gyrði Elíasson, og nokkrir íslenskir höfundar hafa hlotið Norrænu barnabókaverðlaunin, svo sem Guðrún Helgadóttir, Kristín Steinsdóttir og Ragnheiður Gestsdóttir. Arnaldur Indriðason er handhafi Gullrýtingsins og fleiri alþjóðlegra glæpasagnaverðlauna, Andri Snær Magnason hefur hlotið Kairos verðlaunin og Guðbergur Bergsson hlaut Norræn verðlaun sænsku akademíunnar árið 2004 og Einar Már sömu verðlaun 2012. Auður Ava Ólafsdóttir hlaut Prix de Page verðlaunin árið 2011. Íslenskur samtímaskáldskapur er nú í auknum mæli þýddur á önnur tungumál.

Bókmenntahátíðir

Bókmenntahátíðin í Reykjavík var fyrst haldin árið 1985 og fer hún fram annað hvert ár. Margir þekktir höfundar hafa verið gestir hátíðarinnar, svo sem A.S. Byatt, Kurt Vonnegut, Günter Grass, Isabel Allende, J.M. Coetzee, Paul Auster, Haruki Murakami, Ngugi wa Thiong’o, Seamus Heany, Swetlana Alexievich og Taslima Nasrim.

Mynd frá Bókmenntahátíð 2013

Gestir á Bókmenntahátíð í Reykjavík.

Alþjóðleg barnabókmenntahátíð, Mýrin, hefur einnig verið haldin í borginni annað hvert ár frá 2001. Listahátíð í Reykjavík fer fram annað hvert ár að vori og bókmenntir eru alltaf hluti af dagskrá hennar, en það sama má segja um borgarhátíðirnar Menningarnótt, Vetrarhátíð og Barnamenningarhátíð. Eins hefur Reykjavík Bókmenntaborg haldið árlega Lestrarhátíð í Bókmenntaborg í október mánuði þar sem orðlistinn er færð til almennings,

Bókaútgáfa

Nær hvergi í heiminum eru gefnir út eins margir titlar á íbúa og á Íslandi. Samkvæmt tölum frá Hagstofunni eru gefnir út fimm titlar á hverja 1000 íbúa, en sambærilegar tölur frá öðrum Norðurlöndum eru 2 – 2.5. Meðalupplag skáldverka eru 1.000 eintök, sem jafngildir milljón eintökum í Bandaríkjunum svo dæmi sé tekið. Flest bókaforlög á landinu eru staðsett á höfuðborgarsvæðinu.

Lifandi bókmenning

Í Reykjavík eru boðið upp á mikinn fjölda bókmenntaviðburða allt árið um kring. Menningarstofnanir, skólar, félagasamtök og ýmsir einkaaðilar bjóða upp á þessa viðburði, oft í samvinnu sín á milli. Bókmenntaborgin stendur fyrir árlegri lestrarhátíð í Reykjavík fyrir fólk á öllum aldri, í samvinnu við stofnanir, félagasamtök og aðra sem starfa á bókmenntasviðinu.

MYND Frá setningu Lestrarhátíðar 2013.

Meðal annarra fastra viðburða eru Vika bókarinnar í apríl, bókmenntagöngur Borgarbókasafns, ráðstefnur og málþing á vegum Háskóla Íslands og annarra og ýmsar bókmenntauppákomur grasrótarsamtaka. Þátttaka almennings í menningarviðburðum er mikil, kannanir hafa sýnt að meira en helmingur þjóðarinnar tekur þátt í menningarviðburðum af ýmsu tagi.

Bókasöfn og rafræn miðlun

Borgarbókasafn Reykjavíkur er stærsta almenningsbókasafn landsins. Heimsóknir á safnið fóru yfir 620.000 árið 2015, sem telst mikið í borg með 120.000 íbúum. Útlán voru um 900.000 á sama ári. Bókasafnið býður upp á fjölbreytta þjónustu og styður við bókmenntir og lestur á margvíslegan hátt. Landsbókasafn Íslands hefur aðsetur í Reykjavík, en safnið geymir allt útgefið efni á Íslandi auk þess að safna markvisst handritum, meðal annars frá íslenskum rithöfundum. Bókasöfn á Íslandi eru með sameiginlegt bókasafnskerfi, Gegni, auk rafræns landsaðgangs að gagnasöfnum sem allir landsmenn geta notað endurgjaldslaust.

Jólabókaflóðið

Segja má að í jólabókaflóðinu, hvað sem fólki annars finnst um það, sé fólgið eitt helsta lestrarátak á landinu.

Ár hvert, í aðdraganda jólabókaflóðsins, er haldin Bókamessa í Reykjavík.

Eins og alþjóð veit er tímabilið frá því síðla hausts og fram að jólum undirlagt af útgáfu bóka og útgefendur, bókasöfn, alls kyns stofnanir og félagasamtök, auk höfundanna sjálfra, keppast við að kynna þær. Bækur eru enn meðal vinsælustu jólagjafa og á þessum tíma er umræða um bækur meiri en á nokkrum öðrum tíma ársins. Jólabókaflóðið nær hámarki í Ráðhús Reykjavíkur á árlegri Bókamessu útgefenda þar sem útgáfa ársins er til sýnis og sölu.