Viðurkenning Hagþenkis

Viðurkenning Hagþenkis var veitt í dag, þann 6. mars 2019, í Þjóðarbókhlöðunni og hana hlaut Kristín Svava Tómasdóttir fyrir ritið Stund klámsins. Klám á Íslandi á tímum kynlífsbyltingarinnar sem Sögufélagið gaf út.

Í ályktunarorðum Viðurkenningaráðsins segir m.a. um ritið: „Brautryðjandaverk um sögu kláms og kynverundar á Íslandi sem byggir á afhjúpandi rannsóknum á vandmeðförnu efni.“

Jón Yngi Jóhannsson afhenti Kristínu viðurkenninguna en hún felst í árituðu skjali og 1.250.000 króna verðlaunafé. Tónlist fluttu Tómas R. Einarsson og Sigríður Thorlacius, meðal annar við ljóð Kristínar Svövu.

Hagþenkir– félag höfunda fræðirita og kennslugagna hefur frá árinu 1986 veitt viðurkenningu fyrir fræðirit og námsgögn eða aðra miðlun fræðilegs efnis til almennings. Árið 2006 var tekin upp sú nýbreytni að tilnefna tíu höfunda og rit sem þykja framúrskarandi og til greina koma. Viðurkenningarráð Hagþenkis, skipað félagsmönnum til tveggja ára í senn, ákvarðar tilnefningarnar og hvaða höfundur hlýtur að lokum viðurkenninguna. Í því sátu að þessu sinni þau Auður Styrkársdóttir stjórnmálafræðingur, Ásta Kristín Benediktsdóttir íslenskufræðingur, Henry Alexander Henrysson heimspekingur og Svanhildur Kr. Sverrisdóttir menntunarfræðingur.

Rökstuðningur Viðurkenningarráðsins

Auður Styrkársdóttir gerði grein fyrir störfum ráðsins og rökstuðningi fyrir valinu. Í honum segir m.a.:

Stund klámsins er sannkallað brautryðjandaverk; fyrsta ritið um sögu kláms á Íslandi og eitt af þeim fyrstu sem fjalla um sögu kynverundar í íslensku samhengi. Það er að stofni til meistaraverkefni Kristínar í sagnfræði við Háskóla Íslands en hún hefur lagt mikla vinnu í verkið síðan gráðan var í höfn; bókin sem við höfum nú í höndunum er afrakstur áralangra rannsókna á þessu áður ókannaða sviði Íslandssögunnar.

Hvernig getur umfjöllun um klám ratað í fræðilega útgáfu? væri hægt að spyrja. Og á hvaða forsendum fær slíkt rit viðurkenningu á borð við þessa? Er klám ekki bara klám? Á það ekki best heima í afkimum netsins og ódýrum tímaritum?

Nei, það kemur nefnilega í ljós að klám er ekki bara klám. Eitt af meginviðfangsefnum bókar Kristínar er sjálf skilgreiningin á hugtakinu og hún er alls ekki einföld. Á íslensku hefur skapast sú hefð að nota orðið klám í víðum skilningi, bæði um kynferðislegt efni og um það sem er talið ósæmilegt og brjóta gegn almennu velsæmi. Á sumum tungumálum er hins vegar greint þarna á milli, til dæmis er talað um pornography og obscenity á enskri tungu. Á íslensku eru grafísk kynlífsmyndbönd því klám, en líka hvaðeina sem gæti ofboðið fólki.

Stund klámsins er þannig saga hugmyndar – saga hugtaks, hvernig það hefur verið notað á ólíkan hátt og hverjir hafa ráðið því hvaða merking var lögð í það. Kristín skoðar átök og umfjöllun um klám á tímum kynlífsbyltingarinnar á sjöunda og áttunda áratugnum og leitar meðal annars fanga í blaðaumfjöllunum og dómskjölum. Hún kannar hvernig ólíkir aðilar, svo sem ríkisvaldið, lögreglan, útgefendur og einstaklingar tókust á um það hvað væri klám og hvort og hvernig væri réttlætanlegt að dreifa því; hvað ætti að fordæma, ritskoða, taka úr umferð eða hreinlega banna – og hvað væri eðlilegt að almenningur fengi aðgang að. Niðurstöðurnar sýna meðal annars að í þessum efnum skipti miklu máli hvort klámi væri dreift í gróðaskyni eða á forsendum fræðslu eða lista og hvort börn og ungmenni hefðu aðgang að því. Innihaldið skipti líka máli; efni sem innihélt ofbeldi eða kynlíf sem talið var „ónáttúrulegt“ var dæmt harðar en annað efni.

Sagan sem borin er á borð í Stund klámsins á erindi við alla sem velta fyrir sér hinni samfélagslegu sýn á kynverund Íslendinga. Útgáfan er vegleg og glæsilega gerð af hendi Sögufélags og bókin er auk þess ríkulega skreytt myndum sem undirstrika og auka innihald hennar. Eðli málsins samkvæmt eru margar myndirnar bersýnar og Stund klámsins hentar því kannski ekki sem stofustáss á öllum heimilum, en hún er svo sannarlega fræðilegt stáss sem bæði höfundur og útgefendur geta og mega vera stolt af."

Þakkarræða Kristínar Svövu

Kristín Svava hafði þetta að segja þegar hún tók við viðurkenningunni:

„Ég dreg mörkin við bletti í lakinu, ég dreg mörkin við drenginn með tárið. Ég skrifaði þetta ljóð fyrir fjórum árum eða svo, innblásin af athugasemd ókunnugrar konu á internetinu. Umræðan snerist um rasisma og það hvort tiltekið skammaryrði væri neikvætt eða merkingarlega hlutlaust, sem var sú skoðun sem þessi kona hélt fram, en svo bætti hún við: „Ég dreg mörkin við...“ og nefndi svo annað skammaryrði um svart fólk. Ég gat ekki hætt að hugsa um þessa athugasemd; hún var svo algjörlega tilviljunarkennd, en fyrir konunni sem setti hana fram var munurinn á þessum tveimur skammaryrðum munurinn á réttu og röngu, skynsemi og rökleysu. Að draga mörkin er að greina á milli góðs og ills, hins ásættanlega og óásættanlega, þess sem skyldi láta afskiptalaust og þess sem ætti að vera bannað eða fordæmt eða falið eða ekki til. Að draga mörkin er að setja fram yfirlýsingu um eigið gildismat, um eigin persónu, en úr þessari yfirlýsingu má auðvitað líka lesa ýmislegt um gildismat samfélagsins. 

Að skilgreina klám snýst um að draga mörkin. Bandaríski bókmenntafræðingurinn Walter Kendrick skrifaði að saga kláms á 20. öld hefði verið „yfirþyrmandi og vonlaus viðleitni við að sortera verðmætin frá ruslinu“. Ruslið – það var það sem lenti í klámflokknum. Eitt af því sem er svo heillandi við klámhugtakið og sögu þess er hversu sveigjanlegt það er, en þó alltaf svo neikvætt. Stund klámsins lýkur á orðunum „það eina sem fólk virtist almennt vera sammála um var að klám væri vont“; ég fór fram og til baka með þessi lokaorð, fannst þau ekki alveg nógu fjörleg, en á endanum var ekkert sem lýsti efni bókarinnar betur. Að draga mörkin milli kláms og ekkikláms er að draga mörkin milli fegurðar og ljótleika, smekks og smekkleysis, ástar og ofbeldis, hreinleika og sóðaskapar, fágunar og grófleika. Það er hátt í áratugur síðan ég fór fyrst að hugsa um sögu kláms en fyrir mér er þetta forsmáða og gildishlaðna fyrirbæri ennþá algjörlega ómótstæðilegt sagnfræðilegt viðfangsefni.

Og að skrifa þessa bók, það hefur líka styrkt mig í ástinni á sagnfræðinni sjálfri, þessu stórkostlega fagi sem er ekkert hverfult óviðkomandi, frá hinu smæsta til hins stærsta; sem snýst að svo miklu leyti um texta, að lesa í það sem býr í orðunum og það sem býr á bak við þau, að reyna að varpa nýju ljósi á aðalatriði og aukaatriði, slíta þau í sundur og tengja þau saman, að skoða fólk og það sem fólk segir og það sem það segir ekki – og búa til nýjan texta, sem er ekki bara tilraun til að skilja söguna heldur einnig hluti af þessari sömu sögu.

Stund klámsins er byggð á meistararitgerðinni minni í sagnfræði, og þótt liðið sé á fimmta ár frá því ég útskrifaðist frá Háskóla Íslands líður mér dálítið eins og bókin sé sveinsstykkið mitt sem sagnfræðingur, endapunkturinn á löngu og ánægjulegu þjálfunartímabili. Á því tímabili naut ég stuðnings og leiðsagnar margra, frá skjalavörðum og safnafólki til vina og vandamanna, og ekki síður allra minna frábæru sögu- og sagnfræðikennara sem eiga ekki minnstan þátt í því að ég skuli standa hér í dag. Alveg frá því í grunnskóla hef ég setið í tímum hjá herskara metnaðarfullra sagnfræðinga, fólki sem miðlaði þekkingu sinni á sögunni og faginu af ástríðu og gleði, vakti áhuga á og virðingu fyrir greininni, leiðbeindi og gagnrýndi en treysti nemendum sínum jafnframt til að standa á eigin fótum. Hér verður að nefna sérstaklega Ragnheiði Kristjánsdóttur, sem leiðbeindi mér við skrif meistararitgerðarinnar, átti hugmyndina að því að koma henni út á bók og kom mér í samband við Sögufélag – þar sem margir góðir kennarar voru líka innanbúðar – og þar sem allir lögðust á eitt við að gera bókina sem best úr garði, bæði að inntaki og útliti. Um leið og ég þakka viðurkenningaráði Hagþenkis fyrir þennan mikla heiður langar mig að tileinka viðurkenninguna öllum sögukennurunum mínum, með innilegu þakklæti fyrir uppeldið."

Tilnefnd rit

Ritin sem voru tilnefnd að þessu sinni og höfundar þeirra eru:

Jane Austen og ferð lesandans. Skáldkonan í þremur kvennagreinum samtímans. Höfundur Alda Björk Valdimarsdóttir.

Hnignun, hvaða hnignun? Goðsögnin um niðurlægingartímabilið í sögu Íslands. Höfundur er Axel Kristinsson.

Af hverju strái. Saga af byggð, grasi og bændum 1300–1700. Höfundur Árni Daníel Júlíusson.

Krullað og klippt. Aldarsaga háriðna á Íslandi. Höfundar eru Bára Baldursdóttir og Þorgerður H. Þorvaldsdóttir.

Flóra Íslands. Blómplöntur og byrkningar. Höfundar eru Hörður Kristinsson, Jón Baldur Hlíðberg og Þóra Ellen Þórhallsdóttir.

Stund klámsins. Klám á Íslandi á tímum kynlífsbyltingarinnar. Höfundur Kristín Svava Tómasdóttir.

Mið-Austurlönd. Fortíð, nútíð og framtíð. Höfundur er Magnús Þorkell Bernharðsson.

Einar Jónsson myndhöggvari. Verk, táknheimur og menningarsögulegt samhengi. Höfundur Ólafur Kvaran.

Hvítabirnir á Íslandi. Höfundur er Rósa Rut Þórisdóttir.

Kristur. Saga hugmyndar. Höfundur Sverrir Jakobsson.